Plotselinge barstende hoofdpijn of een botsing met je gloednieuwe auto? Volgens de oude Grieken ben je waarschijnlijk matiasmeni: het slachtoffer van het boze oog.

Iedereen heeft ervan gehoord en in veel culturen over de hele wereld gaat het gepaard met bijgeloof. Wie door het boze oog is getroffen, kan pech, verlies of andere ziekte en verwoesting over zich afroepen. Het boze oog is al meer dan 5000 jaar oud. Eeuwen geleden werd het al gevreesd onder Grieken en Romeinen, maar tegenwoordig ook onder hindoes, boeddhisten en Surinaamse en Arabische christenen en moslims. Wat houdt dit concept precies in en waar komt het vandaan? 

De betekenis

In wezen betekent het dat je iets of iemand schade berokkent met je blik. Het idee is waarschijnlijk ontstaan als verklaring voor onverklaarbare tegenspoed die de gezondheid van mensen en de natuur trof: een mislukte oogst, een kind dat ernstig ziek werd, een koe die nauwelijks melk gaf. - Het kwam allemaal door het boze oog. De oudste verwijzingen naar het boze oog werden gevonden op kleitabletten uit de vroegste Mesopotamische cultuur, rond 3000 v.Chr. In het spijkerschrift wordt het woord ig-hul gebruikt, letterlijk "boos oog".

Bewust of onbewust het boze oog sturen

Omdat elke moderne taal er tegenwoordig een woord voor heeft, herken je het ook in termen als ogri ai, boos oog, het Oog van Fatima of nazar (Turks en vrij vertaald als ‘’blik’’). Het verwijst naar een vloek die iemand je bewust of onbewust stuurt. Een belangrijk kenmerk van het boze oog is daarom dat deze "vloek" verpakt zit in een compliment dat iemand geeft, waarin in feite een vorm van afgunst schuilgaat.

Aan de ene kant is er bewondering, aan de andere kant hebzucht / jaloezie. Natuurlijk kun je niet weten of er werkelijk oprechte vreugde of een agressieve, afgunstige emotie aan de basis van een compliment ligt. We hebben het over een creatieve (negatieve) energie als een onzichtbare kracht die op een voorwerp of persoon wordt geprojecteerd, met nadelige gevolgen voor die persoon of dat voorwerp.

Die energie heeft vervolgens een schadelijk effect op iemands geest door bijgeloof/overtuiging en angst, en daarmee kwetsbaarheid. De getroffen persoon kan bijvoorbeeld ziek worden of iets verliezen. Een getroffen voorwerp kan kapotgaan of zoekraken. Het kan zelfs zijn dat de persoon met het boze oog zich er zelf niet van bewust is. Een compliment wordt dan gebruikt om de onderliggende afgunst te verbergen. In sommige culturen, bijvoorbeeld in Ierland, was het vroeger bij wet verboden om iemand het boze oog te geven. Als je grote opvallende, misvormde of blauwe ogen had, of blind of slechtziend was, werd je al snel verdacht.

Bescherm jezelf tegen het boze oog

Alles wat begeerlijk is, kan dus onder de betovering van het boze oog vallen. Deze angst gaat zo ver dat ouders de aandacht proberen af te leiden van de intelligentie of schoonheid van hun kinderen, uit angst voor jaloezie van anderen. Vooral kinderen en zwangere vrouwen zijn vatbaar voor het boze oog.
Gelukkig zijn er verschillende manieren om je ertegen te beschermen:

• Amuletten: het dragen van een amulet of sieraad waarin het nazar-symbool, een blauw oog - soms vergezeld door de hand van Hamsa / Fatima -, of de zwarte kraal (ogri ai-kraal) is verwerkt. Het doel is om degenen met het boze oog af te leiden door hun aandacht op deze symbolen te vestigen. Dit amulet weert het kwaad af.
• Heilige verzen opzeggen: moslims en christenen zeggen bijvoorbeeld verzen uit de Koran of de Bijbel op.
• Blauwen: Om hun baby's tegen ogri ai te beschermen, wassen mensen uit de Surinaamse cultuur hun kinderen met blauwe verf. Dit blauwen is oorspronkelijk een witmaker voor textiel en wordt daarom door hen gezien als reinigend. De baby wordt erin gebaad, of er wordt een blauwe stip op het voorhoofd of achter het oor geplaatst. Zo wordt de baby beschermd voordat er kraambezoek komt of voordat het naar buiten gaat. Het is onder Surinamers ook een traditie om het nieuwe jaar te beginnen met het reinigen van de ziel en je zo tegen ogri ai te beschermen door een Lobi Na Basi Wasi te doen, een spiritueel kruiden- en bloemenbad met blauwmiddel.
• Kohl: een mengsel van roet en houtskool bij de Egyptenaren, terwijl de Indiërs ayurvedische ingrediënten voor hun recept gebruikten en de Arabieren antimoon. Hoewel kohl tegenwoordig als make-up wordt gebruikt, was het oorspronkelijk bedoeld voor baby's om het boze oog te vermijden of af te weren door een stip te tekenen in het midden tussen de wenkbrauwen of achter het oor.
• Spugen (Ja. Spugen!) drie keer op de grond of zeg "ftou, ftou, ftou" - dit wordt ook gebruikt om te voorkomen dat je iemand per ongeluk het boze oog of de boze tong geeft, voor het geval je je niet bewust bent van je slechte bedoelingen en iemand onheil berokkent.

Handig om te weten, want iedereen kan het boze oog krijgen en geven. Dat blikken kunnen doden is een wijdverbreid bijgeloof of ligt in de menselijke natuur zelf. In elk geval speelt het nog steeds een prominente rol in het handelen van volkeren uit het Midden-Oosten en andere delen van Afrika, Midden-Amerika, Azië en Noord- en Zuid-Europa - eigenlijk overal.

Cultuurgebonden

Best bijzonder: hoewel het een bovennatuurlijk idee is, houdt het algemene geloof in het boze oog niet zozeer verband met religie, maar eerder met cultuur. Dat betekent dat elk land zijn eigen versie en voorkeuren heeft om het nazar te bestrijden. Tot nu toe is geen enkele religie, wetenschap of wetgeving erin geslaagd het geloof in het boze oog uit te roeien.